Indietro

ⓘ Dialet leventines. El dialet leventines el ghha di punt in cumün cui lenguv returumanz che un temp eren spantegaa in dun teritori ben püssee grand de quel del d ..



                                     

ⓘ Dialet leventines

El dialet leventines el ghha di punt in cumün cui lenguv returumanz che un temp eren spantegaa in dun teritori ben püssee grand de quel del dì dincö. Quela roba la süced suratüt in di dialet de la val püssee alta. Tra i vari carateristigh del Leventines a trövum:

  • La A toniga despess la se müda in duna E averta chì scrita me una Ä.
  • In de la val alta el ghè nò la Ü, che lè sustitüida de una U nurmala inveci la Ö la resist anmò.
  • La ghè la prepalatizzaziun de la /k/ in duna quai parola cumpagn anca duna quai parlada de la Val Magia de la Val Verzasca: el ven föra un son che lè cumpagn del tg di Rumancc.
  • Tanti N che in del Milanes ghhan un son nasal, chì vegnen di GN.
                                     

1.1. Esempi de dialet del Votcent La parabula de Fiö Trasun

Ün sert om lha avüd düi fiöi. U püssee giovan de chii lha dicc al pà: "Pà, dam la mè part dla roba cu m vegn!" e lüi lha dividüd a lò la roba. E passoo mia täncc dì, essend ünid tücc, u fiö püssee giovan lè näcc in pais luntan, e ignò lha träcc via o fäcc sò cul viv da scandalos. E quand lha cunsümoo tütcoss u jè stäcc üna gran fam in chel pais, e lha cumenzoo a vèi bisogn. Lè näcc via e u sè mess da ün abitant da chel pais chu lha mandaa in un sò logh a pasculä i animai. E l vureva impinì la sò büsäcia dei giand chu mangiäva i animai, e nissün u ja n däva. Essend nicc in sè, lha dicc: "Quäncc famei in ciä d mè pà vanzan pan, e mì möri da fam! Am levarò e varò dal mè pà e aj dirò: Pà, hoo fäcc pecät contra l siel e contra tì ; Giä sun mia degn dess ciamoo tò fiö; fam com ün di tò famei ". E, levandus, lè näcc dal sò pà. Essend amò begn da lunsg, u sè pà u lha vist, e u sè moss a cumpassion e, nasendul incontra, u jè cadüd a col e u lha basoo. U fiö u jha dicc: "Pà, hoo fäcc pecät vers u siel e vers a tì; giä mì son mia degn dess ciamoo tò fiö". U pà lha dicc ai sò famei: "Prest, purtè u prim abat, vestìl e dèj lanel in la sò man, e i cauzet in pee; e menèj ün videl grass, mazzèl, mangem e stem alegar! Parchè stu mè fiö lera mort e lè resüssitoo; lera perz e lè stäcc truvoo"; e han cumenzoo a mangiä. U sò fiö püssee vegg lera in i camp; essend nicc e avisinoo la ciä, lha sentüd a sunä e cantä. Lha ciamoo ün di famei e u jha dumandoo cosseran sti rob. E chest u jha dicc: "Lè nicc u tò fradel e u tò pà lha mazzoo ün videl grass perchè u lha truvoo salv". U fiö u sè rabioo, e u vureva mia nä ind; u sò pà donch lè nicc fò e lha cumenzoo a pregäl. Ma lüi u jha rispundüd e lha dicc a sò pà: "Eccomo, mi at servissi täncc ägn, e ho mai mencioo ai tò ordan; te mhee mai däcc ün ciavret par stä alegar coi mè amis. Ma dapos che stu tò fiö, chu lha divuroo la sò part coi feman, lè nicc, ta lheet mazzoo ün videl grass". Lü u jha dicc: "Fiö, tì ta seet sempra con mì, e tücc i mè begn hin toi; e cunvegniva mangiä e stä alegar parchè stu tò fradel lera mort e lè resüssitoo; lera perz e lè stäcc truvoo". Bernardino Biondelli, Saggi sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 45

                                     

1.2. Esempi de dialet del Votcent Dialet de Faid

A disi dunca che nii temp du prim re de Cipru, dopu che Gufree u jha cunquistoo la Tera Santa, lè suceduu che una dama de Guascogna lè näcia in pelegrinagg al Sepolcro e quand lè nicia indree, ruväda in Cipru, la jha incuntroo quäi baloss chi lhan maltratäda. Sicome la pudeva mia dàss päs de stu tort, lha pensoo da nä a lamentàss dal re. Ma queidun i jhan dicc che la butava via la sò fadia, parchè lui lera de vida inscì rilassäda e inscì poch de begn, che mia dumà u lassava passä chii di autri, ma tanti chi jhan fasevan a lui, u j supurtava tantu da gnuch, che lera fign na vergogna; e intant quii che a i evan quäi cruzzi i se sfugavan col fäjen a più pudé. Quand la jha sentid inscì chela femna, disperäda da mia pudé vendicàss, tant par rebecàss un poo, lha fissoo de pizziä quel re; lè näcia là pieisgend inanz a lui e la jha dicc: "Ul mé cjär scior, mì a vegni mia inanz a tì parchè cha speci vendeta du dispressi chi mhan fäcc a mì, ma in päga t preghi da dìm comè che ti feet a soportä quii chi t fa a tì, che inscì impäri da tì a soportä u mé, che l sa l Signor, se mì l pudess fä, ta l daress intera, da sgià cha ti seet un bon purtadoo". Ul re, chlè sempra stäcc una lumäia, comè chu s dassonass alora, u jha cuminzoo a vendicä la balussäda chi han fäcc a chela femna e lè diventoo dopu dalora un gran persecutor de tut quii che fasevan queicoss contra lui. Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 627

                                     

1.3. Esempi de dialet del Votcent Dialet de Sgiurnii

In dü temp dü prim re d Cipru, dopu cu Gofredu d Boglion lha fäcc la cunquista dla Tera Sänta, üna femna lè näcia par devuzion a Gerusalem par visitä u Sepolcru dü Signor. Quand lè turnäda indree, lè passäda da Cipru, indova lè stäcia insültäda e disunuräda da quai birboi. Lè bee näcia dal giüdas, lei, ma lha ebiüü mia devasion: alora cuss lha fäcc? Lha pensou d nä a lümantäss cünt u re, propi cün lüi. U jé bee stäcc quii cu ghi han dicc cu la saress näcia par nota, parché u re lera un poutron, gnänca un bris temu, un pòuru ner, infin, cu lera gnänca bon a castiä quii chu insultauan a lüi, fign u punt cu n pudeva purtä. Iscì avisäda, la femna la cumenzava a perd la sparänza d pudei vendicäss dü dispressi chugh i avevan fäcc. Tut a un bot, lha pensou d nä lei stessa dü re par däj, umen, una bona sgurlia. Lè näcia e u jha dicc coi gutoi ai ögg: "Incöi mì sem nicia chiö mia in la sparänza d vess vendicäda di maltratament cu mi han fäcc i vöss oman; sem nicia par pregäu dinsegnäm cum lè cu fed vüi a purtä, senza mäi lamentäu, tücc i insült cu v fän sempra: nota d pionda, fazil cu possi fä autretant änca mì, dree u vöss esempi". U re, cu fign a chel dì u sera stäcc vidéi poutron, senza sängh, u sè cumè dassonou a quisti parol; lha cumenzou dal castiä quii cu i avevan fäcc i dispressi la femna, e dapous lè sempra stäcc parou a fäss respetä e fä respetä i autri. ibidem, pag. 628



                                     

2. Pruverbi per paes

Parsóni

  • Om pädri a mantignìi cent fiéi lè bón, cent fiéi a mantignìi om pädri hénn mia bói.
  • A cà sò, véisc la vaca dal bò.
  • Se piòu al dì dlAscensión, i vach van sgiù pal valón.

Chisgiögna

  • Lögg du padrón u ingrassa l caval.
  • Su piòu ul dì da la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.

Dalp

  • Par nota o canta gnä ul cucù.
  • La vaca a cjä sò la fa stä ul bò.
  • Se aurì no maniss, mäisg non compariss.
  • Cjàura che mängia la vegn a cjä daparlei.
                                     

2.1. Pruverbi per paes Parsóni

  • Om pädri a mantignìi cent fiéi lè bón, cent fiéi a mantignìi om pädri hénn mia bói.
  • A cà sò, véisc la vaca dal bò.
  • Se piòu al dì dlAscensión, i vach van sgiù pal valón.
                                     

2.2. Pruverbi per paes Sgiurnì

  • Cärn cürva fa bón sangu.
  • Ancéi in man a canaj, féman in man ai saudäd e cavai in man di fräi, guaia!
  • Al padrón al rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
  • Lè lom, cha cüra i camp.
  • A gh ua om centesim a cominciä e déis a finì.
  • I oman a ghhann i ägn cha sentan e i feman chii cha mossan.
  • Vardägh int in do cör la sgent a s pò mia.
                                     

2.3. Pruverbi per paes Ciróni

  • Une femne par cimin, un prevet par campanin.
  • Tanti gugiäd ä fänn um cumascél.
  • Per unu cata u se s taja vìi migni una piänte.
  • I ciòch e jhan sémpre sed.
  • Sa no è l luf, al sarà can.
  • U ved piondo pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
  • Fà del begn ai äsan u s vegn mal inconträi.
  • Ci lé cuntent, lé sciór.
  • Änn de nev, änn de fen.
  • I nuri niri ä fann tupu laria.
  • Sa lé um bel bò, de d bel pér e grand, u vegn bei inci i vidéi.
                                     

2.4. Pruverbi per paes Chisgiögna

  • Lögg du padrón u ingrassa l caval.
  • Su piòu ul dì da la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.
                                     

2.5. Pruverbi per paes Rossüra

  • Ul can daurì u lha mäi majóo l lüu.
  • Ul tredasin daurì u tegn quaränta dì.
  • U pò mia mancä ul can daurì!
  • Quänd cha lè ann basest, a s maridan tücc i carogn e tampest.
  • Quänd che tücc i präi a fann radasì, tücc i sciüch a fann mia castegn.
  • A j va malfidàss du can chu boia mia.
  • A Sant Andrea u monta linvern in cadréa.
  • Tücc i mis u s fa la lüna e tücc i quajói i vónn dìn üna.
  • Lavä la testa a läsan, u s perd la brüscia e ul savón.
  • I amis i henn i sold.
  • Se i ärbri a fiorissan de d mäisg, u s fa castegn cul dräisg; se i ärbri a fiorissan de d giügn, u s fa castegn cul pügn.
                                     

2.6. Pruverbi per paes Calpiögna

  • I zòp e i róss, gnä l diàuru u j cunóss.
  • Se tu ciapä una pasciäda, va da un äsan.
  • La fam, lamór e la tóss, i péissan lóu a fàss cunóss.
  • Ul mes fauréi mha dumà vintot, ma su ness dimà déis saréss méj cent bòt.
  • U s pò cumadä tüt, fórz che l cöl.
  • Nissün u s cunóss daparlüi.
  • Varda mäi n bóca a n caval se u t lha dacc cumè regal.
  • Ul can daurì u lha mäi majó l lüu.
  • Santa Catelini lè nä marcantini, Sant André u sta migni indré e Sant Ambrös lè n marcant gross.
  • Par nota u canta gnä l merlu.
  • Sant Andrea marcant da néu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
  • Cu la primaqua chu pióu daurì, lavè begn la cjà sa vurì mia dasgräzzi in quantità.
  • Ai set lè mò bunóra, ai derset lè na belóra, ai vintiset o cantä o crapä.
                                     

2.7. Pruverbi per paes Quint

  • Quand che ul ciel u fa fanestra, u vegn sgiü aqua sü la testa.
  • I pruverbi di vigg i hénn boi da fä cavigg.
  • Santa Catarina, se la trova la néu la scima la porta la cassina, se la trova al pian la porta sui montagn.
  • A un camp u j va tre rob: bel temp, bona semenza e bói bräsc.
  • Gnè d marz gnè daurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
  • Se sgianéi nu sgèra, se fauréi nu fregia, se marz nu fa ul mat, aurì u farà per tücc tri.
  • U s conóss la castégna la pèrtia, ul pörcj dòpo mazzóo e ul neguzziant dòpo crapóo.
  • Se u piòu u dì dlAscensión, u va tütcòss in perdizión.
  • Terza aurianza, tira dré quaranta.
  • Büsögna tacä sot läsan andó chu comanda ul padrón.
  • La colpa lè na bela tosa, ma nissügn i la vónn.
  • U j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
  • Pan e nós, mangiä di spós, pan e curtel, mangiä da cägn.
  • A Carendaurì, lè bon se u vegn sgiü i stii.
  • Quand che la bedra la büta ul bütón, la cjàura la scüsa senza ul padrón.
  • Cun püssee lè mäiro läsan, püssee u j va dree i moscj.
  • Piesgì um bel marz, ma ghignee su piäsg aurì.
  • La néu daurì lè tanto ledam.
  • I légg e i prasói i hénn pai pòvri cojói.
  • A vess trop bói u s passa par cojói.
  • Se la Fibia la met u capel, büta la fàucc e ciapa u rastel.
  • In ogni cjä u j’é ‘l sö dafä e ul sö paissä.


                                     

2.8. Pruverbi per paes Dalp

  • Par nota o canta gnä ul cucù.
  • La vaca a cjä sò la fa stä ul bò.
  • Se aurì no maniss, mäisg non compariss.
  • Cjàura che mängia la vegn a cjä daparlei.
                                     

2.9. Pruverbi per paes Osch

  • Santa Catalina, marcanta da farina.
  • Chi chas marida in bona lüna in térman d növ mis mena la cüna.
  • Carnavä tüzzón, Pasqua gentil.
  • I böi a s ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i oman pa la parola.
  • Scóva nòva a scóva begn, ma scóva piü iscì länn chu vegn.
  • Sa lé mia um bò, lé una vaca.
  • Dré lälba róssa, o chu fioca o chu bófa.
                                     

2.10. Pruverbi per paes Bidree

  • la Madona Candelora de d linvern sem fora.
  • A maä da crapä u sa sta mal da murì.
  • Mäi nä cuntraqua a tö la spusa!
  • Santa Barbura e San Simon, ch m cüran da la saeta e dal tron.
  • Cand cje lè róss u ciel, u Signór u fa u pan dòr.
  • Länn basest lè gram par gent e bescc.
                                     

3. Bibliugrafia

  • LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
  • VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →